Van ridderhelm tot schermmasker

Jan Dirk Burger 02-2002

Er is een groot verschil tussen het begrip ‘helm’ en het begrip ‘masker’. Een helm doe je op je hoofd, hoofdzakelijk ter bescherming van wat er in zit. Denk bijvoorbeeld maar aan een brandweerhelm, die het hoofd moeten beschermen tegen vallend puin. Een masker daarentegen, doe je voor je gezicht, om je onherkenbaar te maken of om je gezicht te beschermen. In het eerste geval moet je daarbij denken aan een Venetiaans carnavalsmaskers en in het tweede aan een catcher’s masker bij honkbal.

Het dragen van een helm is al een heel oud gebruik. In vroeger tijden werden ze echter louter gebruikt in de strijd. Ze moesten de drager beschermen tegen een onverhoedse inslag van bijvoorbeeld een bijl . Aangezien ze tegen een stootje moesten kunnen werden ze meestal van metaal (brons of ijzer) gemaakt. Dat was nogal prijzig, zodat vaak alleen de rijken zich een helm konden veroorloven. Een mooie helm verhoogde tevens de status van de drager, die hem vaak als een kroon droeg. Dergelijke helmen worden dan ook vaak teruggevonden in de graven van vroegmiddeleeuwse vorsten. Ze zijn vaak erg sierlijk, zonder al te veel aan efficiëntie te verliezen. Opvallend is hierbij ook dat beter helmen ook vaak extra bescherming bieden aan de oren, de neus en het gezicht (zie de afbeeldingen boven).

Uiteraard bleef de techniek niet stilstaan, zodat er steeds meer plaatijzer aan de uitrusting werd toegevoegd.

Zoals uit de bovenstaande strip blijkt, was met de komst van het musket het doek gevallen voor de ridderhelm. Een beetje musketier veranderde hem immers in een handomdraai in een vergiet.

Vreemd genoeg wordt in het tijdperk van de musketiers juist het vechten  met floret en degen enorm populair. Met deze wapens vechten edele lieden nog dapper hun privé oorlogjes uit in de vorm van het duel. Voelde men zich in zijn eer gekrenkt dan daagde men zijn belediger uit om de degens te kruizen. Een beetje ‘heer’ moest daar wel gevolg aan geven. Iets dat al heel gauw tot een soort erecode werd verheven en gedurende twee eeuwen tamelijk populair bleef. Het gevolg hiervan was dat men de edelman wel de nodige voorbereidingen moest treffen. Immers; wie onbeslagen ten ijs kwam werd subiet over de klink gejaagd. Om zich goed voor te kunnen bereiden nam men les bij een meester. En vanaf het eind van de zestiende, begin zeventiende eeuw vestigen deze zich in schermscholen.

De populariteit van het duel bereikte haar hoogtepunt in de achttiende eeuw , er stierven toen meer edelen stierven als gevolg van een duel dan door de oorlogsvoering. Verboden tot duelleren richtte daarbij weinig uit. Toch had men wel het besef dat de behaalde eer in een groot aantal gevallen erg twijfelachtig was. Heel vaak legde de overwinnaar namelijk niet lang na zijn zegen zelf het loodje ten gevolg van de hem toegebrachte verwondingen. Er viel natuurlijk al helemaal geen eer te behalen als men elkaar gelijktijdig doorboorde.

Vanwege dit laatste werd het idee van aanvalsrecht geboren. Vreemd genoeg vond deze regel gehoor (waarschijnlijk vanwege het edele karakter van de strijd) en had dit concept effect; er vielen minder doden. Een andere introducé uit deze tijd was het schermmasker. De introductie van het schermmasker (1780) stamt van een schermleraar genaamd La Boessière. Ze maakte het mogelijk om veiliger te oefenen en daardoor ook mogelijk om de schermtechniek te verbeteren, en dat had natuurlijk voordeel als het menens werd.

De vroegste vormen (zie rechts) van schermmaskers waren heel eenvoudig. Ze bestonden uit gevlochten ijzerdraad. Deze vroege maskers waren dus veel meer bedoeld om het oefenen veiliger te maken, de feitelijke strijd werd nog lang daarna zonder masker geleverd. Gelukkig raakte het duel in de loop van de 19^de eeuw steeds meer uit de mode en begon het schermen aan het einde van die eeuw steeds meer tot een sport te worden. In 1896 wordt het schermen uiteindelijk opgenomen als officiële sport bij de Olympische Spelen.

Het verworden van het schermen tot een sport had gevolgen voor de vormgeving van het masker. Veiligheid werd een steeds belangrijker aspect, want het was niet langer de bedoeling dat men elkaar overhoop stak. Naast het gezicht ging men nu ook een deel van het hoofd en de nek beter beschermen om onverhoedse ongelukken te voorkomen. Zo kreeg het schermmasker al snel haar huidige karaktertrekken.

 Spectaculaire veranderingen hebben zich qua vormgeving niet voorgedaan. Wat wel aan verandering onderhevig is geweest de afgelopen decennia is het materiaal. De introductie van kevlar bijvoorbeeld heeft tot gevolg gehad dat de veiligheidsnormen wat betreft de keellap behoorlijk konden worden opgeschroefd. Verder is men vanaf het midden van de jaren zeventig al aan het experimenteren met plexiglas, vooralsnog zonder het gewenste resultaat.

Daarnaast zijn er de laatste tijd maskers met vrolijke kleuren in omloop,

wellicht een opmaat naar meer intimiderende schilderingen…. ?! En waarom ook niet; spel of ernst, de eerste klap blijft een daalder waard.

Terug